Пераклад: Грэбер Д. Заняпад авангардызму

0 Каментары

На змену прадстаўленню аб ролі інтэлектуала, як месіі, закліканага вывучаць ход гісторыі і весці за сабой масы, у актывісцкіх колах распаўсюджваюцца новыя, неавангардыстскія інтэлектуальныя практыкі. У бліскучым нарысе аўтар паказвае як яны звязаны з прыняццем рашэнняў метадам кансенсусу і якія класы на самай справе могуць стаць ініцыятарамі сацыяльных пераўтварэнняў.

Дэвід Грэбер (н. 1961) — амерыканскі анархіст, прафесар антрапалогіі, аўтар мноства артыкулаў і каля дзесятка кніг, сярод якіх самая вядомая нашумелая ў 2011 годзе праца «Доўг: першыя 5000 гадоў». Удзельнічаў у пратэстах супраць Сусветнага эканамічнага форуму ў Нью-Ёрку ў 2002 годзе, у руху Акупай Уол-стрыт, у студэнцкіх пратэстах у Вялікабрытаніі ў 2010 годзе, з'яўляецца членам прафсаюза Індустрыяльныя Рабочыя Свету. Большасць навуковых кніг і артыкулаў Грэбера наўпрост звязаны з яго асабістым вопытам палітычнага актывіста.

Рэвалюцыйныя мысляры неаднойчы ўжо казалі, што амаль стагоддзе як скончыўся век авангардызму. За выняткам некалькіх маленькіх сектанцкіх груп амаль немагчыма знайсці радыкальных інтэлектуалаў, якія ўсур'ёз лічылі б, што іхная роля павінна заключацца ў гістарычным аналізе сітуацыі ў свеце, каб весці масы рэвалюцыйным шляхам. Але значна лягчэй адмовіцца ад прынцыпу, чым змяніць звыклы ход думак (гаворка ідзе хутчэй пра ідэю прагрэсу, з якой наўпрост звязаны авангардызм). Авангардысцкія і нават сектанцкія погляды настолькі глыбока ўкараніліся ў акадэмічным радыкалізме, што цяжка сказаць, як гэта будзе: думаць, адкінуўшы іх.

Глыбіня праблемы сапраўды ўразіла мяне, калі я ўпершыню пазнаёміўся з метадамі прымання рашэнняў кансэнсусам, якія ўжываюцца ў паўночна-амерыканскіх анархісцкіх і натхнёных анархістамі палітычных рухах, якія, у сваю чаргу, мелі шмат агульнага з тым, як  прымаюць палітычныя рашэнні ў вясковых раёнах Мадагаскара, дзе я займаўся сваімі антрапалагічнымі даследаваннямі. Розныя спосабы і формы кансенсусу маюць значныя адрозненні, але адно застаецца аднолькавым амаль ва ўсіх паўночна-амерыканскіх варыянтах: яны свядома супрацьстаяць таму спосабу арганізацыі і, асабліва, дэбатаў, тыповым для класічнай сектанцкай марксісцкай групы. Калі апошняя нязменна фармуецца вакол нейкага Галоўнага тэарэтыка, які прапануе ўсебаковы аналіз сусветнай сітуацыі і, часцяком, гісторыі чалавецтва ў цэлым, але вельмі мала тэарэтычных разважанняў пра непасрэдныя пытанні арганізацыі і практыкі, анархічныя групы схільныя дзейнічаць зыходзячы з меркавання, што ніхто не можа і, мабыць, не павінен цалкам прымаць чужы пункт гледжання, што структуры прыняцця рашэнняў — гэта разнастайныя спосабы кіравання, і таму варта засяродзіцца на падтрымцы эгалітарнага працэсу і разглядаць непасрэдна пытанні, якія тычацца дзейнасці ў сучаснасці. Напрыклад, адзін з асноўных прынцыпаў палітычных дэбатаў заключаецца ў тым, што кожны ўдзельнік павінен зыходзіць з прынцыпу сумленнасці і добрых намераў іншых удзельнікаў, незалежна ад таго, што можна падумаць пра іхныя довады. Часткова гэта таксама вынікае са стылю дэбатавання, якому спрыяе прыняцце рашэнняў кансэнсусам: у той час як галасаванне падштурхоўвае апанентаў зводзіць пазіцыі адно аднаго да варожых карыкатур, каб перамагчы чаго б гэта не каштавала, працэс кансенсусу будуецца на прынцыпах кампрамісу і крэатыўнасці, дзе кожны пастаянна нешта прапануе, пакуль не знойдзецца нешта, з чым усе ў большай ці меншай ступені згодныя; такім чынам, мэта заўсёды заключаецца ў тым, каб выбудаваць найлепшую канструкцыю, якая ўлічвае аргументы большасці.

Усё гэта ўразіла мяне, калі да мяне дайшло, наколькі звычайная інтэлектуальная практыка — з ліку тых, якіх я вучыўся ў чыкагскім універсітэце — падобная на сектанцкія спосабы дэбатаў. Момант, які мяне найбольш турбаваў падчас вучобы, — гэта якраз спосаб чытання аргументацыі іншых тэарэтыкаў, да якога нас падштурхоўвалі: нібы існавала два варыянты прачытання меркавання, у адным з іх лічылася, што аўтар мае хоць крыху здаровага глузду, а ў іншым — што ён поўны ідыёт. Цікава, што звычайна схіляліся да апошняга. Я час ад часу задаваўся пытаннем, як такое становішча спраў можна прымірыць з ідэяй пра тое, што інтэлектуальная практыка ў канчатковым выніку была калектыўным мерапрыемствам па пошуку ісціны. Тое ж самае ставіцца і да іншых інтэлектуальных звычак: напрыклад, стараннаму складанню спісаў розных «спосабаў памыляцца» (звычайна яны канчаюцца на «-ізм»: суб'ектывізм, эмпірызм і г.д. — прама як іх сектанцкія аналагі: рэфар-, левы ухілізм, гегеманізм,…) і жаданню прыслухоўвацца да кропак гледжання навакольных толькі для таго, каб высветліць, да якой катэгорыі «памылковасці» іх можна аднесці. Аб'яднайце гэта з тэндэнцыяй ставіцца да інтэлектуальных адрозненняў не толькі як да прыналежнасці да нейкага «-ізму», але і як да глыбокіх маральных недахопаў, якія знаходзяцца на тым жа ўзроўні, што расізм і імперыялізм, і атрымаеце дакладнае ўяўленне пра стыль інтэлектуальных дэбатаў, тыповых для большасці недарэчных авангардысцкіх сектаў.

Я ўсё яшчэ веру, што распаўсюджанасць гэтых новых і, на мой погляд, значна больш здаровых формаў разважанняў сярод актывістаў будзе расці і пасля падзейнічае сур'ёзным чынам на акадэмічную навуку. Аднак цяжка адмаўляць, што да гэтага часу гэтыя працэсы адбываліся вельмі павольна.

Чаму ў акадэмічнай навуцы там мала анархістаў?

Нехта можа сцвярджаць, што гэта таму, што анархізм сам не вельмі імкнуўся трапіць у акадэмічныя колы. Як палітычная філасофія анархізм па-сапраўднаму шырока пачаў распаўсюджвацца на працягу апошніх гадоў. Паўсюль з'яўляюцца анархісцкія або натхнёныя анархізмам рухі; традыцыйныя анархісцкія прынцыпы — аўтаномія, добраахвотнае аб'яднанне, самаарганізацыя, узаемадапамога, прамая дэмакратыя — сталі асновай арганізацыі ўнутры антыглабалісцкага руху, і не толькі. Як адзначае Барбара Эпстайн, прынамсі ў Еўропе і абодвух Амерыках, сёння анархізм збольшага заняў тое месца, якое марксізм займаў у сацыяльных рухах шасцідзясятых: асноўнай рэвалюцыйнай ідэалогіяй, крыніцай ідэй і натхнення; нават тыя, хто не лічыць сябе анархістамі, адчуваюць, што яны павінны нейкім чынам вызначаць свае перакананні ў адносінах да яго. Тым не менш да гэтага часу гэтыя тэндэнцыі не знаходзілі амаль ніякага водгуку ў акадэмічнай навуцы. Большасць навукоўцаў маюць толькі цьмяныя ўяўленні пра анархізм або адрынаюць яго, кіруючыся грубымі стэрэатыпамі («Анархісцкія арганізацыі! Але ці не з'яўляецца гэта супярэчнасцю паводле вызначэння?»). У ЗША, але не думаю, што ў іншых краінах будзе іначай, можна знайсці тысячы навукоўцаў-марксістаў таго ці іншага толку, але амаль немагчыма знайсці тых, хто адкрыта называе сябе анархістамі.

Не думаю, што прычынай таму «старамоднасць» акадэмічных колаў. Марксізм заўжды меў блізкасць да навукоўцаў, якой ніколі не будзе ў анархізму. У рэшце рэшт, ён быў распрацаваны чалавекам з вучонай ступенню, і ягоны дух заўжды быў блізкі духу акадэмічных устаноў. З іншага боку, ніхто насамрэч не прыдумляў анархізм. Так, гісторыкі разглядаюць гісторыю анархізму як ідэі, падобнай паводле сваёй сутнасці марксізму: ён быў створаны пэўнымі мыслярамі XIX стагоддзя, магчыма, Годвінам [1] ці Штырнерам [2], але, дакладна, Прудонам, Бакуніным і Крапоткіным, ён натхняў арганізацыі працоўнага класу, ублытаўся ў палітычную барацьбу… У сапраўднасці такую аналогію можна прыняць з вялікай нацяжкай. Тыя, каму прыпісваюць стварэнне анархізму, не лічылі сябе вынаходнікамі чагосьці прынцыпова новага. Базавыя прынцыпы анархізму — самаарганізацыя, добраахвотнае аб'яднанне, узаемадапамога — уласцівыя чалавецтву з пачатку часоў. Тое ж самае тычыцца адмаўлення дзяржавы і ўсіх формаў структурнага гвалту, няроўнасці і панавання (анархізм літаральна азначае «без кіраўнікоў»), і нават здагадкі аб тым, што ўсе гэтыя формы падтрымліваюць і ўзмацняюць адна адну. Ніводнае з гэтых палажэнняў не падавалася як аснова нейкай новай дактрыны. І фактычна яны і не былі новымі: розныя людзі ў розныя гістарычныя эпохі прыходзілі да адных і тых жа высноў, і гэта нягледзячы на той факт, што ва ўсіх шыротах і ва ўсе часы такога роду думкі з малой доляй імавернасці прымалі пісьмовую форму. Мы гаворым не столькі пра цэласную тэорыю, колькі пра светапогляд ці, хутчэй нават, веру ў тое, што некаторых тыпаў сацыяльных узаемаадносін можна пазбегнуць, і што пэўныя іншыя ўзаемаадносіны былі б нашмат лепшымі, і што на аснове гэтых іншых узаемаадносін можна пабудаваць жыццяздольнае грамадства, і што такое грамадства сапраўды можа існаваць.

Нават калі параўноўваць гістарычныя школы марксізму і анархізму, то можна заўважыць, што мы маем справу з прынцыпова рознымі праграмамі. Марксісцкія школы маюць аўтараў-заснавальнікаў. Гэтак жа, як марксізм з'яўляецца прадуктам мыслення Маркса, мы маем леніністаў, трацкістаў, мааістаў, грамшыстаў, альцюсерыянцаў… (Звярніце ўвагу на тое, што спіс пачынаецца з імён кіраўнікоў дзяржаў і арганічна пераходзіць да французскіх прафесараў.) П'ер Бурдзьё [3] аднойчы адзначыў, што калі разглядаць навуку як гульню, дзе навукоўцы змагаюцца за перавагу, то вы можаце зразумець, што выйгралі, калі іншыя навукоўцы пачынаюць думаць, як утварыць ад вашага імені прыметнік. Напэўна, менавіта каб забяспечыць магчымасць выйграць гульню, інтэлектуалы, абмяркоўваючы адзін аднаго, працягваюць выкарыстоўваць тэорыю выбітных або гістарычных асоб, тэорыю, якую ў любой іншай сітуацыі яны б проста высмейвалі: напрыклад, ідэі Фуко, як і ідэі Троцкага, ніколі не разглядаюцца як прадукт пэўнага інтэлектуальнага асяроддзя, як ідэі, якія нарадзіліся з бясконцых размоваў і спрэчак сотняў і тысяч людзей з акадэмічных ці партыйных колаў, так і не звязаных з імі, у кавярнях, аўдыторыях, спальнях, цырульнях; гэтыя ідэі заўсёды падаюцца так, як быццам яны прадукт генія аднаго чалавека. Справа нават не ў тым, што марксісцкая палітыка арганізаваная як акадэмічная дысцыпліна або што яна стала мадэллю таго, як радыкальныя інтэлектуалы або, усё часцей і часцей, усе інтэлектуалы, разглядаюць адзін аднаго; а, хутчэй, у тым, што гэтыя дзве тэндэнцыі развіваліся як свайго роду тандэм.

Розныя напрамкі анархізму, наадварот, паўсталі з пэўных арганізацыйных прынцыпаў ці формаў практыкі: анарха-сіндыкалісты, анарха-камуністы, інсурэкцыяністы, кааператывісты, індывідуалісты, платфармісты і г.д. (Характэрна, што тыя плыні марксізму, якія не названыя ні чыім імем, напрыклад, аўтанамізм або камунізм рабочых рад, з'яўляюцца найбольш блізкімі да анархізму.) Анархісты любяць адрозніваць адзін аднаго паводле таго, што яны робяць і як яны арганізуюцца, каб зрабіць тое, што задумалі. І сапраўды, анархісты марнуюць больш за ўсё часу, разважаючы і дыспутуючы на падобныя тэмы. Анархісты ніколі асабліва не цікавяцца шырокімі стратэгічнымі або філасофскімі пытаннямі, якія займаюць гістарычна заклапочаных марксістаў, напрыклад, ці з'яўляюцца сяляне патэнцыйна рэвалюцыйным класам? (Анархісты лічаць, што гэтае пытанне павінны вырашаць самі сяляне.) Або, напрыклад: у чым сутнасць таварнай формы? Замест гэтага анархісты звычайна разважаюць, напрыклад, на тэму: як арганізаваць па-сапраўднаму дэмакратычны сход? Калі арганізацыя перастае быць карыснай і пачынае душыць індывідуальную свабоду? Або, з другога боку, возьмем разважанні пра этыку супрацьстаяння ўладзе: што ёсць прамое дзеянне? Ці трэба асуджаць таго, хто забіў кіраўніка дзяржавы? Калі разбіць акно прымальна, а калі не?Такім чынам, падагульнім:

  1. Марксізм імкнецца быць тэарэтычным або аналітычным дыскурсам аб рэвалюцыйнай стратэгіі.
  2. Анархізм імкнецца быць этычным дыскурсам аб рэвалюцыйнай практыцы.

Гэта азначае, што цяпер яны шмат у чым дапаўняюць адзін аднаго (і так сапраўды было: Міхаіл Бакунін, нягледзячы на ягоныя бясконцыя і жорсткія спрэчкі з Марксам па практычных пытаннях, асабіста пераклаў на расейскую мову «Капітал»). Лёгка ўявіць сабе сістэматычны падзел працы, пры якім марксісты крытыкуюць палітычную эканомію, але абстрагуюцца ад арганізацыі, анархісты кожны дзень займаюцца арганізацыяй, але пакідаюць марксістам пытанні абстрактнай тэорыі, г.зн. марксісты тлумачаць, чаму ў Аргенціне адбыўся эканамічны крызіс, а анархісты думаюць, што з гэтым рабіць. (Таксама павінен адзначыць, што ў данай сітуацыі я трохі крывадушнічаю, патураючы такім сектанцкім разважанням, якія сам звычайна крытыкую: існуюць школы марксізму, якія значна больш адкрытыя і талерантныя, дэмакратычна арганізаваныя, чым сектанцкія анархічныя групы, сам Бакунін наўрад ці быў узорам дэмакратыі паводле ўсіх стандартаў і г. д.). Але гэта дапамагае нам зразумець, чаму ў акадэмічнай навуцы так мала анархістаў. Гэта  не столькі таму, што анархізм не належыць да высокай тэорыі. Гэта таму, што ён з'яўляецца, найперш, этыкай практычнай дзейнасці; ён настойвае, найперш, на тым, што сродкі не павінны ўваходзіць у супярэчнасць з мэтамі; што немагчыма дасягнуць свабоды, выкарыстоўваючы аўтарытарныя механізмы; што кожны, наколькі гэта магчыма, павінен увасабляць грамадства, якое імкнецца стварыць. Усё гэта мала адпавядае працы ва ўніверсітэце, які дагэтуль захаваў, па сутнасці, сярэднявечную сацыяльную структуру, з прэзентацыяй прац на канферэнцыях у дарагіх гатэлях і арганізацыяй інтэлектуальных спрэчак на мове, якую, калі ты не правёў апошнія два ці тры гады ў вышэйшай школе, нават не спадзявайся зразумець. Іначай будзе толькі горш.

Зразумела, гэта не азначае, што анархісцкая тэорыя немагчымая, хаця і робіць намёк, што адзіная Анархісцкая Высокая Тэорыя ў стылі тыповага універсітэцкага радыкалізму — гэта аксюмаран. Можна ўявіць тэорыю, якая дазваляе і па-сапраўднаму цэніць разнастайнасць часам несумяшчальных пунктаў гледжання, дакладна так жа як гэта робіць анархісцкі спосаб прыняцця рашэнняў, але якая, аднак, арганізуе іх вакол дапушчэння аб агульных перакананнях. Але відавочна, што гэта патрабуе свядомай адмовы ад любых рэшткаў авангардызму, што прывядзе да пытання аб рэвалюцыйных інтэлектуалах: калі яны не эліта, якая можа дайсці да правільнага стратэгічнага аналізу, а затым павесці за сабой масы, то ў чым жа тады іхная роля? Гэтая тая вобласць, дзе, я мяркую, антрапалогія можа дапамагчы. І не толькі таму, што большасць рэальных самакіравальнай супольнасцяў, нярынкавых эканомік і іншых радыкальных альтэрнатыў вывучаліся, у асноўным, антраполагамі; але яшчэ і таму, што практыка этнаграфіі дае прынамсі нешта накшталт мадэлі або зародка мадэлі таго, як можа функцыянаваць неавангардная рэвалюцыйная інтэлектуальная практыка. Этнаграфія шукае схаваную сімвалічную, маральную або прагматычную логіку, якая ляжыць у аснове пэўных тыпаў сацыяльнага дзеяння; гэта спосаб шукаць сэнс у звычаях і дзеяннях людзей, які яны самі не да канца ўсведамляюць. Адна з відавочных задач радыкальнага інтэлектуала заключаецца менавіта ў гэтым: першае, што мы павінны рабіць, — гэта назіраць за тымі, хто стварае жыццяздольныя альтэрнатывы на групавым узроўні і паспрабаваць выявіць магчымыя больш маштабныя наступствы таго што яны (ужо) робяць.

Гісторыя ідэі авангардызму

Вызваленне сацыяльнай тэорыі ад авангардысцкіх звычак можа здацца складанай задачай, бо гістарычна сучасная сацыяльная тэорыя і ідэя авангарду былі народжаныя так ці інакш разам. Таксама як і ідэя мастацкага авангарду. І сувязь між гэтымі трыма ідэямі робіць намёк на нечаканыя магчымасці.

Тэрмін авангард быў на самай справе прыдуманы Анры дэ Сен-Сімонам, у серыі эсэ, напісаных ім у самым канцы жыцця. Як і ягоны былы сакратар і вучань (а пазней супернік) Агюст Конт, Сен-Сімон пісаў пра французскую рэвалюцыю і, па сутнасці, пытаўся, што пайшло не так: чаму пераход ад сярэднявечнага, феадальна-каталіцкага, грамадства да сучаснага, прамыслова-дэмакратычнага, стварыў такі жахлівы гвалт і сацыяльную дэзарганізацыю. На яго думку, праблема была ў тым, што сучаснаму грамадству не хапала ідэалагічнай згуртаванасці, якая магла б гуляць тую ж ролю, што і сярэднявечная царква, якая давала кожнаму адчуванне значнага месца ў агульным сацыяльным ладзе. Да канца жыцця кожны з іх фактычна прыйшоў да таго, што стварыў сваю ўласную рэлігію: Сен-Сімон называў яе «Новае хрысціянства», а Конт — «Новы каталіцызм». У першага мастакі павінны былі іграць ролю найвышэйшых духоўных дзеячаў; ва ўяўным дыялогу з навукоўцам ён быў мастаком, які тлумачыў, што мастакі са сваёй магчымасцю ўяўляць будучыню і натхняць грамадскасць, могуць іграць ролю «авангарду», «па-сапраўднаму жрэцкай функцыі», як ён выказаўся; у ягонай ідэальнай будучыні ў мастакоў будуць ідэі, якія яны перададуць навукоўцам і прамыслоўцам, каб ўвасобіць іх у жыццё. Сен-Сімон быў, мабыць, першым, хто ўжыў паняцце адмірання дзяржавы: як толькі становіцца ясна, што ўлады дзейнічаюць на карысць грамадства, ніхто больш не будзе мець патрэбу ў сіле, каб прымусіць грамадскасць прыслухоўвацца да іх парад, гэтак жа, як пацыентаў не трэба прымушаць прымаць рэкамендацыі ад іх лекараў. Абавязкі ўраду звузяцца да дробных паліцэйскіх функцый.

Конт, вядома, найбольш славуты як заснавальнік сацыялогіі; ён прыдумаў тэрмін, каб апісаць тое, што ён бачыў як галоўную дысцыпліну, якая магла б разумець і накіроўваць грамадства. Ён у выніку прыняў іншы, больш аўтарытарны падыход, прапануючы рэгуляванне і кантроль амаль усіх аспектаў чалавечага жыцця ў адпаведнасці з навуковымі прынцыпамі, з роляй вярхоўных жрацоў «Новага каталіцызму» (фактычна, авангарду, хоць ён на самай справе не называў іх так), якую будуць іграць самі сацыёлагі.

Гэта вельмі займальная супрацьлегласць, бо на пачатку дваццатага стагоддзя пазіцыі былі фактычна перавернутыя. Замест левых сен-сіманістаў, якія шукаюць лідараў-мастакоў, у той час як правыя кантыянцы ўяўляюць сябе навукоўцамі, мы мелі фашысцкіх лідараў, накшталт Гітлера і Мусаліні, якія ўяўлялі сябе вялікімі мастакамі, якія натхняюць масы і якія будуюць грамадства ў адпаведнасці з іх грандыёзнымі фантазіямі, і марксісцкі авангард, які прэтэндуе на ролю навукоўцаў.

У любым выпадку сен-сіманісты актыўна імкнуліся набіраць мастакоў для розных сваіх прадпрыемстваў, салонаў і ўтапічных абшчын; хоць яны хутка сутыкнуліся з цяжкасцямі, бо многія з «авангардных» мастацкіх колаў аддавалі перавагу больш анархістычным фур'ерыстам, а пазней — той ці іншай галіне адкрытых анархістаў. Насамрэч, лік мастакоў ХIX стагоддзя з анархісцкія сімпатыямі дзівіць: ад Пісаро да Таўстоя альбо Оскара Ўайльда, не кажучы ўжо пра амаль усіх мастакоў пачатку XX стагоддзя, якія пазней сталі камуністамі, ад Малевіча да Пікаса. У адрозненне ад палітычнага авангарду, які ішоў па шляху да грамадства будучыні, радыкальныя мастакі нязменна бачылі сябе даследнікамі новых і менш адчужаных формаў жыцця. У XIX стагоддзі ідэя багемы (тэрмін, уведзены Бальзакам у 1838 годзе) атрымала больш шырокае развіццё, чым ідэя авангарду: маргінальныя абшчыны, якія жывуць у больш ці менш добраахвотнай беднасці, якія ўспрымаюць сябе як людзей, якія займаюцца рэалізацыяй творчых, неадчужаных формаў вопыту, аб'яднаныя глыбокай нянавісцю да буржуазнага жыцця і ўсяго, на чым яно грунтуецца. Ідэалагічна яны былі кімсьці накшталт прыхільнікаў «мастацтва дзеля мастацтва» або сацыяльнымі рэвалюцыянерамі ў роўнай ступені. Сучасныя тэарэтыкі разышліся ў меркаваннях, як ацаніць іх значнасць. П'ер Бурдзьё, напрыклад, настойваў на тым, што прапаганду ідэі «мастацтва дзеля мастацтва», далёкай ад дэпалітызацыі, варта лічыць значным дасягненнем, ябо яно дазволіла ўсталяваць аўтаномію аднаго канкрэтнага поля чалавечай дзейнасці ад логікі рынку. З іншага боку, Колін Кэмпбэл сцвярджае, што з-за таго, што багема насамрэч была авангардам, яна была авангардам самога рынку, ці, дакладней, спажывальніцтва: яе рэальная сацыяльная функцыя, хоць яна і не прызнавала гэтага, заключалася ў тым, каб даследаваць новыя формы задавальнення або эстэтычнай сферы, якія маглі б быць ператвораныя ў тавар у наступным пакаленні. (Гэта можна назваць версіяй гісторыі Тома Фрэнкса.) Кэмпбэл таксама паўтарае агульнавядомы факт пра тое, што багемай былі амаль выключна дзеці буржуазіі, якія — прынамсі часова — адрынулі грошы і прывілеі сваіх сем'яў; і якія, калі яны не памруць маладымі ад разгульнага ладу жыцця, найхутчэй вернуцца ў бацькоўскія кампаніі. Гэтае сцверджанне так часта паўтаралася на адрас актывістаў і рэвалюцыянераў на працягу многіх гадоў, што прымусіла мяне адразу ж насцярожыцца: насамрэч я падазраю, што багемныя колы паўсталі з таго ж сацыяльнай сітуацыі, што і большасць сучасных актывісцкіх колаў, і гістарычна большасць авангардных рэвалюцыйных партый: чагось накшталт перасячэння некаторых элементаў інтэлігенцыі, якія (наўмысна) апусціліся ў сацыяльнай іерархіі і адмовіліся ад буржуазных каштоўнасцяў і дзяцей працоўнага класа, якія, наадварот, падняліся. Хоць такія падазрэнні могуць быць пацверджаныя толькі гістарычным даследаваннем.

У XIX стагоддзі ідэя палітычнага авангарду вельмі шырока і вельмі свабодна выкарыстоўвалася тымі, хто вёў пошукі шляху да будучыні, да свабоднага грамадства. Напрыклад, радыкальныя газеты часта называлі сябе «Авангард». Маркс, аднак, стаў істотна мяняць ідэю, уводзячы разуменне «пралетарыяту» як сапраўднага рэвалюцыйнага класу, — ён, насамрэч, не ўжываў тэрміну «авангард» ў сваіх працах, — таму што пралетарыят быў найбольш прыгнечаны, або, як ён выказваўся, «адмаўляўся» капіталізмам, і таму павінен быў менш за ўсіх страціць пры яго скасаванні. Робячы так, Маркс выключыў магчымасць таго, што менш адчужаныя групы, няхай гэта будуць мастакі ці свайго роду рамеснікі і незалежныя вытворцы, якія, як правіла, утвараюць касцяк анархізму, могуць прапанаваць што-небудзь значнае. Вынікі мы ўсе ведаем. Ідэя авангарднай партыі, прызначанай як арганізацыі, так і забеспячэнню інтэлектуальнага праекту для гэтага найбольш прыгнечанага класу, абранага ў якасці агента гісторыі, але і які, фактычна, выклікаў рэвалюцыю дзякуючы гатоўнасці ўжываць гвалт, была ўпершыню выкладзена Леніным ў 1902 годзе ў «Што рабіць?» ; гэтая ідэя неаднойчы адгукалася рэхам, напрыклад, калі SDS [4] у канцы 60-х гадоў  апынулася ўцягнутай у лютыя дэбаты аб тым, ці варта разглядаць партыю «Чорныя пантэры» ў якасці авангарду Руху, бо яны былі лідарамі ягоных найбольш прыгнечаных элементаў.

Усё гэта, у сваю чаргу, мела цікавы ўплыў на мастацкі авангард, які ўсё часцей пачынаў арганізоўвацца ў нешта падобнае на авангардныя партыі, пачынаючы з дадаістаў і футурыстаў, публікаваць ўласныя маніфесты, камюніке, ладзіць чысткі і іншым чынам ператвараць сябе (часам цалкам наўмысна) у пародыі на рэвалюцыйныя секты. (Варта аднак адзначыць, што гэтыя групы заўсёды вызначалі сябе, падобна анархістам, праз пэўныя формы практыкі, а не паводле нейкага гераічнага заснавальніка.) Канчатковае ператварэнне пачалося ў сюррэалістаў, і завяршылася ў Сітуацыянісцкім Інтэрнацыянале [5], які, з аднаго боку, быў найбольш сістэматычным у спробе распрацаваць тэорыю рэвалюцыйных дзеянняў у адпаведнасці з духам багемы, думаючы што гэта можа на самай справе разбурыць межы паміж мастацтвам і жыццём, але ў той жа час у сваёй уласнай унутранай арганізацыі праявіў свайго роду вар'яцкае сектанцтва, поўнае столькіх расколаў, чыстак і горкіх даносаў, што Гі Дэбор зрабіў выснову, што адзіным лагічным канцом Інтэрнацыянала будзе, што ён звядзецца да двух сяброў, адзін з якіх спачатку пазбавіцца ад іншага, а затым здзейсніць самагубства (што не надта адрозніваецца ад таго, што адбылося насамрэч).

Неадчужаная вытворчасць

Гістарычныя стасункі між палітычным і мастацкім авангардам былі падрабязна даследаваныя многімі. Мяне ж па-сапраўднаму інтрыгуе пытанне: чаму мастакі так часта звяртаюцца да рэвалюцыйнай палітыкі? Бо, здаецца, нават калі няма іншых груп, якія выступаюць за сацыяльныя перамены, рэвалюцыйныя ідэі знойдуць водгук хутчэй сярод мастакоў, пісьменнікаў і музыкаў, чым сярод прафесійных інтэлектуалаў. Мне здаецца, адказ павінен мець нейкае дачыненне да адчужэння. Мусіць існаваць прамая сувязь між уяўленнем рэчаў у думках і наступным непасрэдным увасабленнем іх у жыццё (індывідуальна або калектыўна) — гэта значыць вопытам некаторых формаў неадчужанай вытворчасці — і здольнасцю ўявіць сабе сацыяльныя альтэрнатывы; у прыватнасці, магчымасць самога грамадства грунтавацца на менш адчужаных формах творчасці. Гэта дазволіла б нам убачыць у новым святле гістарычны зрух ад ўяўлення пра авангард як пра адносна неадчужаных мастакоў (ці, магчыма, інтэлігенцыі) да ўяўлення пра авангард як пра прадстаўнікоў «найбольш прыгнечаных». Насамрэч, я лічу, што рэвалюцыйныя кааліцыі, як правіла, уяўляюць сабой саюз найменш адчужаных і найбольш прыгнечаных. І гэтая фармулёўка менш элітарная, чым падаецца на першы погляд, бо, здаецца, сапраўдныя рэвалюцыі могуць паўстаць, калі гэтыя дзве катэгорыі перасякаюцца. Гэта, ва ўсялякім разе, тлумачыць, чаму рэвалюцыйныя кааліцыі амаль заўсёды складаюцца з сялян і рамеснікаў (або нядаўна пралетарызаваных былых сялян і рамеснікаў), якія сапраўды паўстаюць і зрынаюць капіталістычныя рэжымы, а не з тых, хто з пакалення ў пакаленне прывучаны да наёмнай працы. Нарэшце, я падазраю, што гэта таксама дапаможа растлумачыць надзвычайную важнасць барацьбы карэнных народаў у гэтым планетарным паўстанні, якое звычайна называюць «антыглабалісцкім» рухам: такія людзі, як правіла, адначасова з'яўляюцца найменш адчужанымі і найбольш прыгнечанымі людзьмі на Зямлі, і як толькі тэхналагічна будзе магчыма ўключыць іх у рэвалюцыйныя кааліцыі, яны мусяць іграць вядучую ролю.

Роля карэнных народаў, у сваю чаргу, вяртае нас да ролі этнаграфіі як магчымай мадэлі для магчымага неавангардысцкага рэвалюцыйнага інтэлектуала, а таксама да некаторых яе патэнцыйных пастак. Тое, што я прапаную, вядома, будзе працаваць толькі ў тым выпадку, калі будзе формай аўтаэтнаграфіі, аб'яднанай, магчыма, з пэўнай утапічнай экстрапаляцыяй: абудзіць цікавасць да негалоснай логікі або прынцыпаў, якія ляжаць у аснове пэўных формаў радыкальнай практыкі, а затым не толькі прадставіць аналіз гэтым супольнасцям, але і выкарыстоўваць іх для фармулявання новых бачанняў («калі ўжываць да эканомікі тыя ж прынцыпы, якія вы ўжываеце да палітычнай арганізацыі, хіба гэта не магло б выглядаць прыкладна так?»). Тут таксама маюцца паралелі з гісторыяй радыкальных мастацкіх рухаў, якія сталі рухамі сапраўды гэтак жа, як яны сталі ўласнымі крытыкамі (і, вядома, ідэя самакрытыкі набыла зусім іншы, больш злавесны тон у марксісцкай палітыцы); ёсць і інтэлектуалы, якія ўжо спрабуюць зрабіць менавіта такую аўтаэтнаграфічную працу. Але я кажу, што ўсё гэта не столькі для таго, каб даць мадэлі, а каб адкрыць поле для абмеркавання, найперш, падкрэсліўшы, што нават само паняцце авангардызму значна больш багатае ў сваёй гісторыі і больш поўнае альтэрнатыўных магчымасцяў, чым большасць з нас маглі б чакаць.

Арыгінал

_______________

1. Уільям Годвін (1756-1836) — ангельскі палітычны філосаф, раманіст і журналіст. Лічыцца, што ў сваёй працы «Даследаванне аб палітычнай справядлівасці» (1793) Годвін першы сфармуляваў асноўныя палажэнні анархісцкай тэорыі.

2. Макс Штырнер (1806-1856) — нямецкі філосаф-младагегельянец. У кнізе «Адзіны і яго ўласнасць» распрацаваў тэорыю анархістычнага індывідуалізму.

3. П'ер Бурдзьё (1930-2002) — буйны французскі крытычны сацыёлаг. Падыход, распрацаваны Бурдзье ўключае ўласную тэорыю сацыяльнага поля, габітуса, капіталу і сімвалічнага гвалту. Прытрымліваўся левых поглядаў, удзельнічаў у альтерглабалістычным руху.

4. Students for Democratic Society (Студэнты за дэмакратычнае грамадства, 1960-1974) — студэнцкая арганізацыя амерыканскіх новых левых.

5. Сітуацыянісцкі Інтэрнацыянал (1957-1972) — аб'яднанне леварадыкальных мастакоў і палітычных дзеячаў, блізкае да анархізму. Развіваючы марксісцкую тэорыю таварнага фетышызму яны распрацавалі канцэпцыю спектакля як вышэйшай формы развіцця капіталістычнага грамадства. Аказалі значны ўплыў на падзеі траўня 1968. Адзін з заснавальнікаў і ценральных фігур Сітуацыянісцкага Інтэрнацыяналу — Гі Дэбор.

0 Каментары

Plain text

  • HTML тэгі не дазволены.
  • Адрэсы вэб-старонак і e-mail адрэсы пераўтворацца ў спасылкі аўтаматычна.
  • Радкі ды абзацы пераносяцца аўтаматычна.
Fill in the blank.